Interdisciplinair werken
Samen maken over de grenzen van je eigen discipline
Een koor dat samenwerkt met een dansgroep. Een theatermaker die beeldende kunst onderdeel maakt van een voorstelling. Of muzikanten, filmmakers en spoken-wordartiesten die samen een nieuw werk ontwikkelen. Verschillende kunstvormen combineren kan zorgen voor verrassende ideeën en nieuwe manieren van werken. Maar wanneer is zo’n samenwerking eigenlijk interdisciplinair?
Wat is interdisciplinair werken?
Bij interdisciplinair werken komen verschillende disciplines samen, bijvoorbeeld muziek, theater, dans, beeldende kunst, film of literatuur. Het gaat daarbij om méér dan verschillende disciplines naast elkaar zetten. De makers beïnvloeden elkaar en ontwikkelen samen iets nieuws.
Het verschil wordt duidelijker als je kijkt naar multidisciplinair en interdisciplinair werken.
Multidisciplinair
Verschillende disciplines werken rond hetzelfde thema of binnen dezelfde productie, maar blijven grotendeels vanuit hun eigen vak werken.
Denk bijvoorbeeld aan een concert waarbij tijdens enkele muziekstukken een dansgroep optreedt. Muziek en dans komen samen in één programma, maar zouden ook afzonderlijk uitgevoerd kunnen worden.
Interdisciplinair
De verschillende disciplines beïnvloeden elkaar tijdens het maakproces. Makers ontwikkelen gezamenlijk het concept en gebruiken kennis en werkwijzen uit elkaars discipline.
Een choreografie ontstaat bijvoorbeeld vanuit de muziek, terwijl de muzikanten hun compositie aanpassen aan wat er in de dans gebeurt. Het uiteindelijke werk zou zonder die samenwerking niet op dezelfde manier kunnen bestaan.
Waarom interdisciplinair werken?
Samenwerken met andere disciplines kan nieuwe mogelijkheden openen. Je kijkt letterlijk buiten de grenzen van je eigen vakgebied. Het kan helpen om:
- nieuwe artistieke ideeën te ontwikkelen;
- bestaande werkwijzen te doorbreken;
- van andere makers en disciplines te leren;
- nieuwe deelnemers, makers of publieksgroepen te bereiken;
- een onderwerp vanuit verschillende perspectieven te onderzoeken;
- tot een vorm of resultaat te komen die je vanuit één discipline niet snel zou bedenken.
Interdisciplinair werken hoeft daarbij niet meteen groots of ingewikkeld te zijn. Ook een lokale muziekvereniging, toneelgroep of kunstenaarscollectief kan ermee experimenteren.
Hoe begin je?
1. Zoek een interessante combinatie
Begin niet alleen met de vraag wie kunnen we erbij vragen?, maar vooral met: wat kan een andere discipline toevoegen? Misschien wil een koor meer doen met de verhalen achter de liederen. Dan kan samenwerking met theater interessant zijn. Wil een historische vereniging haar verhalen op een andere manier presenteren? Dan kunnen muziek, fotografie of beeldende kunst nieuwe mogelijkheden bieden.
Een goede samenwerking ontstaat wanneer beide disciplines daadwerkelijk iets aan elkaar kunnen toevoegen.
2. Begin samen bij het idee
Een veelgemaakte valkuil is dat het plan al helemaal klaar is en een andere maker alleen wordt gevraagd om er iets aan toe te voegen. Bij interdisciplinair werken is het interessanter om eerder samen te beginnen. Bespreek bijvoorbeeld:
- Wat willen we vertellen, onderzoeken of laten ervaren?
- Wat brengt iedere discipline mee?
- Wat kunnen we van elkaar gebruiken?
- Waar kunnen disciplines elkaar versterken?
- Wat zou kunnen ontstaan wat we afzonderlijk niet kunnen maken?
Zo wordt de andere discipline geen toevoeging achteraf, maar onderdeel van het maakproces.
3. Wees nieuwsgierig naar elkaars werkwijze
Iedere discipline heeft eigen gewoontes en een eigen taal. Een muzikant denkt misschien in ritme en compositie, een theatermaker in personages en scènes en een beeldend kunstenaar in materiaal, ruimte of vorm. Probeer niet meteen alles vanuit je eigen manier van werken te bekijken. Vraag juist hoe de ander iets zou aanpakken. Dat kan in het begin zoeken zijn, maar juist daar kunnen interessante ideeën ontstaan.
4. Geef ruimte aan experiment
Interdisciplinair werken betekent dat je vooraf niet altijd precies weet wat het eindresultaat wordt. Plan daarom momenten waarop je kunt proberen, combineren en weer schrappen. Laat bijvoorbeeld eerst een muzikant, danser en theatermaker rondom hetzelfde thema iets maken en onderzoek vervolgens wat er gebeurt wanneer je die ideeën met elkaar verbindt. Niet ieder experiment hoeft in het uiteindelijke resultaat terecht te komen.
5. Maak goede afspraken over de samenwerking
Artistieke vrijheid is belangrijk, maar duidelijke afspraken ook. Zeker wanneer verschillende organisaties of zelfstandige makers samenwerken. Bespreek vooraf bijvoorbeeld:
- Wie neemt welke verantwoordelijkheid?
- Wie neemt beslissingen over het artistieke resultaat?
- Hoeveel tijd kan iedereen investeren?
- Welk budget is beschikbaar?
- Hoe worden professionele makers betaald?
- Wie regelt productie en communicatie?
- Van wie is het ontwikkelde materiaal en wie mag het later gebruiken?
Door dit vooraf te bespreken voorkom je dat praktische problemen het artistieke proces later in de weg zitten.
Een eenvoudige oefening
Wil je onderzoeken of interdisciplinair werken iets voor jullie is? Organiseer dan een korte werksessie met makers uit verschillende disciplines.
Kies één onderwerp, bijvoorbeeld vrijheid, eenzaamheid, klimaat, verbinding of de toekomst.
Vraag iedere deelnemer eerst: ‘Hoe zou jij dit onderwerp vanuit jouw eigen discipline verbeelden, vertellen of laten ervaren?’
Leg daarna de ideeën naast elkaar en stel een tweede vraag: ‘Wat ontstaat er als we twee of meer van deze ideeën met elkaar verbinden?’
Probeer vervolgens één idee daadwerkelijk kort uit. Zo merk je snel of er artistieke mogelijkheden in de samenwerking zitten.
Wanneer is de samenwerking geslaagd?
Een interdisciplinaire samenwerking hoeft niet automatisch tot een spectaculaire voorstelling, tentoonstelling of ander eindproduct te leiden. Het gezamenlijke maakproces is minstens zo belangrijk. Kijk daarom na afloop niet alleen naar bezoekersaantallen of het eindresultaat. Bespreek ook:
- Hebben de disciplines elkaar daadwerkelijk beïnvloed?
- Hebben we iets gemaakt dat we afzonderlijk niet hadden kunnen maken?
- Hebben we iets geleerd van elkaars manier van werken?
- Zijn er nieuwe ideeën ontstaan?
- Willen we de samenwerking verder ontwikkelen?
Als het antwoord op meerdere van deze vragen ja is, heeft de samenwerking waarschijnlijk meer opgeleverd dan alleen een gezamenlijk project.
Meer weten?
Wil je je verder verdiepen in interdisciplinair werken? In de publicatie Begrippen en definities van interdisciplinair werken van José Huibers, Margreet Luitwieler, Nicole Martinot en Anneke Meijers (ArtEZ) wordt uitgebreider ingegaan op de verschillen tussen multidisciplinair, interdisciplinair en transdisciplinair werken.
De publicatie gaat onder andere in op de mate van interactie tussen disciplines, het gezamenlijke maakproces en de manier waarop disciplines uiteindelijk kunnen samenvloeien tot iets nieuws.
Verdiepende publicatie: Begrippen en definities van interdisciplinair werken – Cultuurwerkplaats ID Kunsteducatie / ArtEZ.